thuydaonguyen

Member

Gia nhập: Jun 2007

Bài gởi: 98

Hình như trong tôi lúc nào cũng âm thầm và bàng bạc một nỗi nhớ về vùng đất có tên gọi Mỹ Tho. Nỗi nhớ cứ lung linh theo năm tháng với những kỷ niệm của cả quảng đời làm học sinh tiểu học rồi trung học thấm đẫm những tình cảm yêu thương mộc mạc và trong trẻo của gia đình, người thân, bạn bè, thầy cô, làng xóm… Những sợi nhớ mơ hồ ấy lặng lẽ chảy trong huyết quản và có thể trổi dậy mạnh mẽ khi có ai nhắc đến tên Mỹ Tho. Nhất là vào tiết tháng Chạp, khi mọi người xa quê đều hướng lòng về quê cũ...

Sáng nay, tôi mở máy vi tính, vào trang Google, thử gõ “thành phố Mỹ Tho” … và thật bất ngờ - trên mạng internet đã xô lên 188.000 trang web có cụm từ ấy. Thế là tôi lang thang trên mạng và lạc vào thế giới “Mỹ Tho của mình”.

1. Tìm về nguồn cội

Thú thật, bao nhiêu năm lớn lên, hít thở không khí thanh sạch và êm đềm của Mỹ Tho, vậy mà tôi hoàn toàn vô tư đến vô tâm không lưu ý chút gì về lịch sử hình thành của thành phố nhỏ bên bờ sông Tiền thơ mộng của mình. Giờ đây, khi đọc được những dòng lịch sử của Mỹ Tho, tôi thầm cảm ơn ông cha xưa cùng những bậc tiền bối đã tạo dựng, đã khai mở và định canh định cư một vùng đất; cảm ơn những người đã ghi lại, đã viết lại những chuyển kể về một thời quá khứ của Mỹ Tho qua những trang viết trên mạng… Để hôm nay, tôi (và những lứa hậu sinh) được đọc lại và làm cuộc hành trình tìm về nguồn cội.

Xin được làm người nhặt nhạnh những hạt giống quí ấy và xin được chia sẻ với những ai đang muốn hiểu thêm về Mỹ Tho:

- Mỹ Tho đại phố: “Vào năm 1679, một nhóm khoảng ba ngàn người Minh Hương được Chúa Nguyễn cho định cư vùng đất mới này. Trong nhóm có Dương Ngạn Địch đứng ra lập Mỹ Tho đại phố ở làng Mỹ Chánh, huyện Kiến Hòa. Khu đại phố này kéo dài đến Cầu Vĩ, Gò Cát, tức khu vực xã Mỹ Phong hiện nay.

Vào thế kỷ 17, Mỹ Tho đã trở thành một trong hai trung tâm thương mại lớn nhất Nam Bộ lúc bấy giờ (trung tâm còn lại là Cù lao Phố, Biên Hòa)... Năm 1956, Chính quyền Việt Nam Cộng hòa lập lại tỉnh Định Tường, giải thể thị xã Mỹ Tho, nhập địa bàn vào xã Điều Hòa. Ngày 30 tháng 9 năm 1970, Chính quyền Việt Nam Cộng hòa cải biến xã Điều Hòa thành thị xã Mỹ Tho, đến ngày 10 tháng 6 năm 1971, chia địa bàn thành 6 khu phố.

Cuối năm 1976, thị xã Mỹ Tho được nâng lên thành thành phố Mỹ Tho, là thành phố cấp 3. Và từ 2005 là đô thị loại 2”.

- Đường sắt đầu tiên của Đông Dương: Sài Gòn - Mỹ Tho. “Ngay sau khi xâm chiếm xong Việt Nam, người Pháp đã hoạch định xây dựng tuyến đường sắt đi các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Ý đồ ban đầu của họ là xây dựng tuyến đường sắt tiếp tới Phnom Penh, Campuchia. Đầu năm 1881, chuyến tàu thuỷ đầu tiên chở nguyên vật liệu từ Pháp sang xây dựng tuyến đường sắt đã cập cảng Sài Gòn. Vào giữa năm, công trường hình thành với 11.000 lao động và có nhiều kỹ sư từ Pháp sang. Công ty Eiffel trực tiếp thi công, sau bốn năm, tuyến đường sắt Sài Gòn – Mỹ Tho dài 70 km đã hoàn thành, tiêu tốn 11,6 triệu franc.

Tổng cộng có 15 ga đã được xây dựng trên tuyến. Điểm khởi đầu xuất phát từ ga Sài Gòn và kết thúc tại ga Mỹ Tho nằm sâu trong thành phố, sát cạnh chợ.  Vị trí ga Mỹ Tho được người Pháp lựa chọn tạo nên đầu mối giao thông sắt - thuỷ - bộ. Ngày 20-7-1885 chuyến tàu đầu tiên xuất phát từ ga Sài Gòn - đánh dấu sự ra đời của ngành đường sắt Việt Nam. Số lãi thu được từ tuyến đường sắt này tính đến năm 1896 là 3,22 triệu franc, đến năm 1912 là hơn 4 triệu franc. Thập kỷ 50 của thế kỷ 20, xe hơi phát triển cùng với hệ thống đường bộ. Sau 73 năm tồn tại, năm 1958, tuyến đường sắt này đã bị chính quyền Sài Gòn cũ cho ngưng chạy tàu”.

2. Trong ký ức:

- “Xóm hát bội”: “Đối với người trong nghề, xóm nghệ sĩ hát bội ở phường 5, Mỹ Tho (trong con hẽm đối diện với Trường Cao đẳng Sư phạm) - nổi tiếng cả miền Nam. Đối với người dân Mỹ Tho, sự tồn tại của xóm hát bội trong suốt hơn 50 năm qua là một sự hiện diện dành được nhiều ưu ái, bởi nơi đây đã từng cung cấp cho tỉnh Tiền Giang nhiều thế hệ nghệ sĩ…

- Nhiều người kể lại, xóm hát bội xưa chỉ toàn là nghệ sĩ hát bội... Hiện nay, xóm hát bội có 2 “đoàn” hát bội là “đoàn” Hiệp Lợi và “đoàn” Bảo Ân....Đào kép trong gánh chủ yếu vẫn là những thành viên trong gia đình. Cha truyền con nối qua nhiều thế hệ, nghề ca hát đã tồn tại trong những gia đình này như một cái nghiệp khó có thể dứt ra được… Hiện tại, hát bội sống bằng những buổi cúng chầu, cúng đình; mỗi tháng nếu có chầu thì diễn khoảng 2 – 3 ngày...Hiện nay, một thực trạng mà 2 nhóm hát bội Hiệp Lợi và Bảo Ân đều gặp phải, đó là không thể “thanh xuân hóa” đội ngũ diễn viên. Tuổi đời trung bình của nhóm Bảo Ân lên đến trên 45, ở nhóm Hiệp Lợi còn cao hơn. Xóm hát bội bây giờ không chỉ toàn là nghệ sĩ, một lớp hậu duệ không theo nghề hát bội nữa… Làm sao để lớp trẻ có thể nhìn thấy tương lai khi quyết định học nghề, theo nghề mới chính là điều quan trọng. Nều không thì trong tương lai không xa, cái tên “Xóm hát bội” ở phường 5, thành phố Mỹ Tho này sẽ chỉ còn trong ký ức…”

- Bà  tôi: “Những tháng năm bần hàn, ba mẹ tôi đã phải để bầy con dại ở nhà với bà nội mà lênh đênh nghề thương hồ với chiếc ghe bầu cũ kỹ. Vì vậy, cái gì cũng một tay nội lo. Theo tiếng võng kẽo kẹt và những câu ru mộc mạc quê mùa, theo bàn tay chăm sóc của bà nội, lũ chúng tôi đã lớn lên như trái bầu trái bí trên giàn.

Đối với tôi, bà nội là một kho tàng vô giá về sự đời. Qua bà, tôi biết yêu cái thiện và ghét cái ác, biết thương mến giúp đỡ những người hoạn nạn và học được sự lạc quan trước những khó khăn trong cuộc sống, Dưới bóng mát của bà nội, tôi như cây non vươn lên trong bầu trời rộng, không quá cứng cáp vượt trội nhưng cũng không quá ươn yếu xanh xao.

Tôi vẫn nhớ bài học thuộc lòng năm học lớp một: “Bà ơi cháu rất yêu bà. Đi đâu bà cũng mua quà về cho. Hôm qua có chiếc bánh bò, bà chia cho cháu phần to nhất nhà…”. Khi ấy, tôi vẫn nghĩ tác giả bài thơ đang tả về bà nội của tôi ...Cho đến bây giờ, thỉnh thoảng trong giấc mơ, tôi vẫn mơ thấy nội, tôi vẫn mơ lại những ngày tháng lẫm đẫm đi dưới bóng mát chở che của bà nội… Và khi tỉnh dậy, nước mắt còn ướt đầm trên mắt".

Vâng, với một tâm trạng bùi ngùi thương tiếc tôi đã đọc một hơi và “chép” một mạch những bài viết gắn với Mỹ Tho, về cái đã thuộc về quá khứ - như tuyến đường sắt xưa nhất Đông Dương – chứng minh Mỹ Tho xưa là trung tâm của vùng đồng bằng sông Cưu Long và có khả năng nối kết kinh tế qua tuyến đừơng sắt các nước bạn; về cái sắp lùi vào dĩ vãng như gánh hát bội ... Và trong những điều xưa cũ ấy tôi chợt nhớ tới bà nội của tôi - một cổ vật quí báu đã thuộc về ký ức. Hình bóng của bà nội với những ngày tôi còn bé tẹo ở xóm Đình Điều Hoà, phường 2, là những hình ảnh lấp lánh gắn liền với nỗi nhớ  Mỹ Tho trong tôi:

3. Nỗi nhớ và mong muốn

- “Thành phố Mỹ Tho rất nhỏ, chỉ cần hơn một giờ thôi thì mình có thể chạy xe đạp quanh thành phố rồi. Thảo yêu hàng me già, yêu cành phượng vỹ , yêu cái Giếng Nước , yêu từng con đường, góc phố của Mỹ Tho... Cây cầu Quay đã sống với Mỹ Tho hơn 100 năm từ hồi thời Pháp xây nó cho đến giờ mới được sửa chữa lại.

Gió mát lồng lộng thổi từ con sông Tiền vào thành phố , Thảo đứng dang hai tay ra, nhắm mắt lại. Thảo yêu thích con sông Tiền , Thảo thích lắng nghe tiếng sóng vỗ vào bờ, ngắm nhìn những đôi nhân tình dạo chơi quanh vườn hoa Lạc Hồng. Thảo nhìn sang bên kia cồn Tân Long , ước gì Thảo có đôi tay dài để kéo cái cồn kia sát bên này...

Mỹ Tho là miền đất rất được ưu đãi của thiên nhiên , trái cây đủ loại không thiếu thứ gì. Ở Mỹ Tho có nhiều cồn như cồn Tân Long , cồn Phụng... Cồn là mảng đất nổi lên giữa sông do phù sa bồi đắp....Nói đến cá tôm thì ở Mỹ Tho cá nhiều lắm , hễ nơi nào có nước là có cá...”

Nếu bạn là dân gốc Mỹ Tho, chắc chắn bạn sẽ có cảm tình với một cô gái  tên Thảo từ nước Anh xa xôi đã viết những dòng cảm xúc “trên mạng” như thế. Chắc chắn cô gái ấy là dân Mỹ Tho chính cống, mới có thể miêu tả Mỹ Tho  vừa mộc mạc chuẩn xác vừa ngồn ngộn tình cảm như thế.

- “Nguyễn Ðình Chiểu, Lê Ngọc Hân là 2 trường Trung Học lớn và lâu đời nhất Mỹ Tho. Trường Nguyễn Đình Chiểu được coi là một trường trung học có mặt sớm nhất trên mảnh đất đồng bằng sông Cửu Long (thành lập năm 1879 dưới thời Pháp thuộc, cách đây 128 năm) và là nơi đào tạo khá nhiều nhân tài cho miền Nam... Vào sáng Chủ Nhựt, 26 tháng 8 năm 2007, tại nhà hàng Grand Garden (Westminster, CA, Hoa Kỳ) đã có cuộc họp mặt khoảng 500 người giữa thầy và cựu học sinh của hai trường Trung Học Nguyễn Đình Chiểu và Lê Ngọc Hân để kỷ niệm 50 năm thành lập trường Nữ Trung Học Lê Ngọc Hân Mỹ Tho (26/08/1957-26/08/2007)...”

Lại những trang web khác viết về Mỹ Tho. Có rất nhiều trang web hải ngoại viết nhắc đến Mỹ Tho. Có biết bao lứa học sinh lớn lên từ hai mái trường nổi tiếng nhất Mỹ Tho ấy, bây giờ phiêu bạt bốn phương. Có rất nhiều người công thành danh toại, cũng có người còn vất vả gian nan, nhưng trong lòng vẫn đong đầy những kỷ niệm về trường xưa, bạn cũ và  với những điều mong muốn tốt đẹp về thành phố Mỹ Tho.

- “Mỹ Tho đã có thêm trường Cao Đẳng Sư Phạm Tiền Giang, Trung tâm Giáo dục Thường xuyên Tiền Giang, trường Đại học Tiền Giang...”

- “Mời bạn đến với Tiền Giang, nơi sinh ra đờn ca vọng cổ. Hãy tham quan và thưởng thức hương vị của hủ tiếu Mỹ Tho, bánh giá Chợ Giồng, mắm còng cù lao Tân Thới,,, Tiền Giang, khí hậu thuận hòa, cây lành trái ngọt và những người dân thật thà, chân chất,,,, Hãy một lần tận hưởng không khí trong lành giữa thiên nhiên với màu của trời, hương của đất, vị của cây, cái tình của lòng người bình dị. Tiền Giang luôn chào đón các bạn.”

- “Mỹ Tho đã hoàn chỉnh quy hoạch tổng thể về kinh tế - xã hội và quy hoạch (điều chỉnh) chung về xây dựng đến năm 2020 và hiện đang tiến hành quy hoạch chi tiết cho các ngành, lĩnh vực khác. Đây là cơ sở cho việc định hướng phát triển thành phố nhằm giúp cho Mỹ Tho giữ được vai trò trung tâm của tỉnh Tiền Giang và khu vực Đồng bằng Sông Cửu Long...”

Từ Mỹ Tho hôm nay nhìn về phía tương lai, có thể thấy rằng, về quy hoạch tổng thể, những lĩnh vực văn hoá – giáo dục – du lịch, những hoạt động kinh tế - xã hội của Mỹ Tho đều đã được các cấp chính quyền và người dân quan tâm thực hiện, với mục đích: “giữ được vai trò trung tâm của tỉnh Tiền Giang và khu vực Đồng bằng Sông Cửu Long”. Trong nền kinh tế thị trường giai đoạn hội nhập thế giới, để đạt được mong muốn đó, thì bên cạnh việc giữ gìn và tôn tạo những di sản văn hoá vật thể và phi vật thể từ bao đời, Mỹ Tho cần tự rèn luyện và nâng cấp nguồn nhân lực, cần năng động hơn nữa, mạnh dạn tiếp cận những cái mới mẽ hiện đại hơn nữa... Và còn phải biết tập họp lực lượng, huy động chất xám và chất xanh từ những người xa xứ, bà con kiều bào gốc Mỹ Tho – bởi họ luôn nặng lòng với quê nhà và luôn mong muốn “Mỹ Tho của mình” ngày một đẹp hơn, phát triển hơn, hoàn thiện hơn một cách bền vững.

Q.L

(1/2008)

Thể thơ: Thất ngôn bát cú, thời kỳ: Nguyễn
Từ khoá: điếu tế

, Phan Thanh Giản

Đã được xem 963 lần
Đăng bởi Điệp luyến hoa vào 26/07/2005 19:15
Đã sửa 1 lần, lần sửa cuối bởi Điệp luyến hoa vào 10/03/2006 11:38
Có 1 bài trả lời

Bầu chọn: 1 | 2 | 3 | 4 | 5

Thao tác

Thể thơ: Thất ngôn bát cú, thời kỳ: Nguyễn
Đã được xem 1856 lần
Đăng bởi Điệp luyến hoa vào 26/07/2005 19:15

(4 điểm, 1 người bầu)
Bầu chọn: 1 | 2 | 3 | 4 | 5

Thao tác

Thể thơ: Thất ngôn bát cú, thời kỳ: Nguyễn
Đã được xem 491 lần
Đăng bởi Điệp luyến hoa vào 26/07/2005 19:33

Bầu chọn: 1 | 2 | 3 | 4 | 5

Thao tác

Có bản chép: "Chén rượu đỏ lòng xin cạn chén".

Thể thơ: Phú, thời kỳ: Nguyễn
Từ khoá: văn tế

, Cần Giuộc

, điếu tế, hy sinh

Đã được xem 2539 lần
Đăng bởi Điệp luyến hoa vào 26/07/2005 19:30
Đã sửa 3 lần, lần sửa cuối bởi Điệp luyến hoa vào 04/04/2006 12:16
Có 1 bài trả lời

Có 1 người yêu thích

(5 điểm, 2 người bầu)
Bầu chọn: 1 | 2 | 3 | 4 | 5

Thao tác

Cui cút làm ăn có nghĩa là làm ăn lẻ loi, thầm lặng một cách tội nghiệp.

Chỗ đánh nhau.

Làng xóm (có bản chép: làng hộ).

Thứ mộc hình tròn đan bằng mây dùng để đỡ mũi giáo đối phương lúc xung trận.

Lấy ở câu "phong thanh hạc lệ, thảo mộc giai binh", nghĩa gốc là nói sự hồi hộp lo lắng, nghe tiếng gió thổi hạc kêu, thấy cây cỏ cũng tưởng là giặc đuổi đánh. Ở đây, "tiếng phong hạc" có nghĩa là tin kẻ địch đến.

Tanh hôi, chỉ bọn thực dân Pháp.

Dây dính bậy bạ.

Giống cây dây leo có nhiều râu (tay leo). Ở đây chỉ những lều và buồm vải có nhiều dây của quân Pháp.

Cỗ xe và chữ viết, do chữ "xa đồng quỹ, thư đồng văn", nghĩa là xe cộ cùng một đường (quỹ: dấu xe đi), sách viết cùng một thứ chữ, ý nói sự thống nhất hoàn toàn.

(lấy tích Lưu Bang cướp ngôi nhà Tần) đến chiếm cướp. Cả vế "một mối ... đuổi hươu" có nghĩa: đất nước ta là một khối thống nhất vĩ đại, không thể nào để kẻ nào đến chiếm cướp.

Chém cá kình.

Bắt hổ.

Các loại đơn vị quân đội thời phong kiến.

Dòng dõi cha ông.

Luyện tập việc binh.

(chiêu: vời, mời; mộ: cầu, tìm) tuyển trên cơ sở tự nguyện.

Bao đựng kiếm.

Bầu đựng ngòi thuốc nổ.

Dao dài lưỡi.

Nón của người lính ngày xưa.

Mồi lửa để bắn súng (ngày xưa).

Theo tiếng Malaysia là cảnh sát.

Lính của Tây Ban Nha mộ ở Philippin (Mani: thủ đô Philippin).

Bọn, lũ: ngày trước chỉ có nghĩa là nhiều người, ít có nghĩa là coi thường. Ở đây là chỉ các nghĩa quân.

Xác của con người trần tục.

Hạnh là may, ý nói may được cứu sống. quy: về, ở đây là chết.

Một nghĩa sĩ thời Chiến Quốc không thoả được chí mình, trước khi chết, dặn con treo gươm trên mộ để tỏ chí khí.

Thuộc Cần Giuộc.

Lệ (nước mắt).

Làm lính.

(hiệu: hết sức) làm hết sức để chuộc tội, hoặc có tội phải đi làm những việc nguy hiểm để chuộc tội.

(tài: trồng cây, bồi: vun thêm) vun đắp.

Đạo bất chính, ở đây là chỉ đạo Giatô. Bấy giờ bọn cướp nước lợi dụng đạo Giatô để chia rẽ nhân dân ta và mượn cớ đi truyền đạo để do thám. Các chí sĩ của ta chưa nhận rõ đâu là kẻ theo địch, đâu là người theo đạo nên chủ trương bài đạo nói chung.

Bình hương.

Bàn thờ tổ tiên.

Tinh thần chống lại kẻ mình căm giận.

Ông nội, người sinh ra cha. Ở đây chỉ tổ tiên, ông cha nói chung.

Mọi rợ, ở đây chỉ bọn giặc Pháp.

Một ngôi chùa ở Chợ Lớn (có bản chép: Tôn Hạnh).

Phải chịu.

Đồn Pháp.

Phận mỏng.

Vất vơ, vất vưởng.

Chữ Hán là "xích tử", trẻ con mới đẻ còn đỏ hỏn. Nghĩa bóng là nhân dân (cần được chăm sóc như chăm sóc đứa trẻ mới đẻ).

Được, muốn được.

Phải hiểu là nước mắt khóc người anh hùng.

Dân của trời.

Đất của vua.

Thể thơ: Phú, thời kỳ: Nguyễn
Từ khoá: văn tế
Đã được xem 276 lần
Đăng bởi Điệp luyến hoa vào 20/07/2008 15:22

Bầu chọn: 1 | 2 | 3 | 4 | 5

Thao tác

Thể thơ: Thất ngôn bát cú, thời kỳ: Nguyễn
Đã được xem 666 lần
Đăng bởi Điệp luyến hoa vào 26/07/2005 19:17
Có 1 người yêu thích

Bầu chọn: 1 | 2 | 3 | 4 | 5

Thao tác

Gió từ phương đông tới, tức gió mùa xuân.

Mùa xuân đưa lại sức sống mới cho muôn loài, cho con người. Do đó nó được gọi là Chúa xuân. Ở đây ý nói Tổ quốc độc lập (vì Tổ quốc độc lập thì mọi người dân có hạnh phúc).

Ải vốn có nghĩa chỗ đất hiểm trở, chật hẹp, quạnh hiu. Ải cũng có nghĩa chỗ giáp giới giữa hai nước. Ở đây, ải bắc có nghĩa là phương bắc xa xôi.

Núi ở phương nam. Ở đây, non nam là phương nam (cũng có thể nói là Nam Bộ lúc này đã bị chiếm đóng hoàn toàn).

Vị vua đáng tôn kính. Trong điều kiện ý thức hệ phong kiến còn thống trị, Nguyễn Đình Chiểu không thể không nói đến thánh đế, nhưng đó là vị vua lý tưởng mà ông ước mơ.

Nhiều sách đã cho rằng sau khi dẹp được Tây Sơn, vua Gia Long đã cưới Ngọc Hân làm vợ. Tiểu đệ có đọc cuốn "Một Thời Hoàng Tộc" của Mệ Bảo Thái là hậu duệ thứ tám của vua Minh Mạng. Theo Mệ Bảo Thái, chính miệng những người thuộc một chi tộc trong hoàng tộc Nguyễn Phước đã xác nhận với tác giả họ quả thật là hậu duệ của bà Ngọc Hân. Có nghĩa là vua Gia Long có lấy công chúa Ngọc Hân.
Mặt khác, theo cuốn "Làng Tây Sơn" thì Ngọc Hân chết trong cung Phú Xuân đời vua Cảnh Thịnh tức Nguyễn Quang Toản, con Nguyễn Huệ. Đầu sách, tác giả cũng đã dè dặt cho rằng sách không phải là một tài liệu lịch sử. Quả thật cuốn "Làng Tây Sơn" phần nhiều dựa vào những lời kể của các bậc lão bối ở vùng Tây Sơn mà không có kiểm chứng nào.
Nếu "Làng Tây Sơn" đúng về cái chết của Ngọc Hân thì "Một Thời Hoàng Tộc" sai về chuyện Ngọc Hân lấy Gia Long và ngược lại.
Đệ không dám quả quyết bên nào đúng bên nào sai, chỉ xin nhường lại cho quý huynh cho nghe cao kiến.

Ngọc Hân - Công Chúa (khoảng cuối thế kỷ 18)

Bà là con vua Hiển Tôn nhà Lê, sinh năm nào chưa rõ. Người ta nói rằng bà có nhan sắc và rất thông minh lại giỏi về nghề văn thơ.

Năm cảnh-Hưng thứ bốn mươi bảy (1786), khi ông Nguyễn-Huệ kéo quân đến Thăng-Long, vào cầu vua Hiển-Tôn, tỏ ý muốn phùnhà Lê, diệt họ Trịnh, vua Hiện-Tôn liền gả bà cho ông ấy, sau khi đã phong cho ông ta làm chức nguyên xoái, tướng Uy-quốc-Công. Rồi bà theo ông Nguyễn-Huệ về thành Thuận-Hóa.

Năm Mậu-Thân (1788), ông Nguyễn-Huệ lên ngôi Hoàng-Ðế đă5t niên hiệu là Quang-Trung, bà được phong làm Hữu-Cung Hoàng Hậu.

Với bà , vua Quang-Trung, vẫn rất chiều quí và đối đãi bằng cách rất đặc biệt, cho nên dù khi vua Chiêu-Thống mượn quân nhà Thanh về đánh nhà Tây-Sơn, vua Quang-Trung vẫn gìn giữ lăng miếu nhà Lê và không động đến con cháu vua Lê.

Năm nhâm-Tý (1792) vua Quang-Trung tạ thế, bà mới ngoài hai mươi tuổi. Tính ra bà ở với vua Quang-Trung đầu đuôi mới có bảy năm, sinh được một người con trai và một người con gái.

Khi nhà Tây-Sơn mất nước, bà và các con đổi tên họ vào ẩn ơ một làng trong tỉnh Quảng Nam. Nhưng không bao lâu, co' lkẻ phát giác, bà phải uống thuốc độc tự tử, hai con đều phải thắt cổ.

Bấy giờ, mẹ bà còn sống. Bà cụ họ Nguyễn, đời vua Hiển-Tôn nhà Lê, được phong làm chức Chiêu-Nghi, quê ở làng Phù-Ninh (tục gọi làng Nành, thuộc tổng Hạ-Dương, huyện Ðộng Ngàn, phủ Từ-Sơn, tỉnh Bắc Ninh). Từ khi nhà Lê mất nước, bà ấy vẫn về ở tại làng ấy. Khi được tin con gái và cháu ngoại đều bị chết thảm, bà cụ cực kỳ thương xót, liền thuê người lần vào Quảng-Nam, lấy trộm cả ba cái xác, đưa xuống thuyền vượt biển ra Bắc, đem về chôn ở đồng làng Nành. Cạnh những mộ đó, bà cụ có lập nên một toà miếu nhỏ, để thò con gái và cháu.

Sau đó chừng năm chục năm, vào khoảng đời vua Thiệu-Trị miếu ấy hình như đã đổ nát. Ở làng Nành có ông Tú-Tài. Nghĩ đến công đức của Chiêu-Nghi họ Nguyễn đối với làng mình bèn đứng lên quyên tiền người làng để sửa lại miếu đó.

Chẳng ngờ trong làng có ông phó-tổng thù nhau với ông Tú này, được dịp hắn liền vào Huế tố cáo ông Tú có lập miếu đó đê thờ ngụy hậu.

Lập tức ở Huế có lệnh truyền ra, bắt quan bản hạt phá ngôi miếu đó và khai quật cả ba ngôi mộ bà và 2 người con, lấy hài cốt đem đổ xuống sông. Viên Tú-Tài bị tội rất nặng. Ông Nguyễn-đăng-Giai lúc ấy đang làm Tổng-Ðốc Bắc-Ninh cũng bị dáng cấp về tội "thất sát".

Trong đời Gia-Long ở làng Phù-Ninh cũng có người ta trưởng lầm là bà Ngọc-Hân sau có lấy vua Gia-Long.

Sự thực thì bà không hề biết mặt vua ấy bao giờ.

Văn chương của bả, để lại rất nhiều, nhưng bị mai một mất cả, chỉ còn một ít bài dưới đây;


Bài Văn Tế : TẾ VUA QUANG-TRUNG

Than rẳng:

"Chín từng ngọc sáng bóng trung tinh, ngoài muôn nước
vừa cùng trông vẻ thụy;
Một phút mây che vầng Thái-Bạch, trong sáu cung thoát
đã nhạt hơi hương.
Tơ đứt tất lòng ly biệt.
châu sa giọt lệ cương-thường.
Nhớ phen đến Nhị thuận buồn, hội bái -việt chín châu
lừng lẫy.

Vừa buổi cầu Nhân sấn dịp, đoàn ỷ-la đôi nước rỡ ràng.
Hôn cấu đã nên nghĩa cả.
Quan san bao quản dậm trường ?
Nhờ lượng trên cũng muốn tôn chu, tình thân hiếu đã ngăn chia đôi nước
Song thế cả trót đà về Hán, hội hổn-đồng chi cách trở
một phương ?
Lòng dẫu xót thấy cơn cách chính.
Thân lại nhờ gặp hội hưng vương.
Thành Xuân theo ngọn long-kỳ, đạo tề trị gần nghe
tiê'ng ngọc.
Cung-Hư4u rạng mầu địch-phất, tình ái ân muôn đội
nhà vàng.
Danh phận ấy cậy vun trồng mọi vẻ,
Nên nếp xưa nhờ trăm dương.
Ơn sâu nhuần-gội cỏ cây, chốn lăng-tẩm chẳng phạm trồi
duy-tử.
Lộc nặng thơm tho hương khói, nơi miếu đường nào khuyết
lễ trung thường ?
Mọi nỗi, mọi nhờ trọn vẹn.
Một điều một vẻ vang
Phép hẳng dìn hạc thược, tước hoa, buồng quế rạng
khuôn Nội-tắc
Ðiềm sớm ứng Chung-Tư, Lạn chỉ, phái Lam thêm diễn
thiên hoàng.
Mảy chút chưa đền đức cả
Gót đầu đều trọn ơn sang,
Ðền Vị-ương bóng đuốc bừng bừng, lòng cần mẫn vùa
khi dóng dã
Miền cực lạc xe mây vùn vụi, duyên hảo cầu sao bỗng
dở dang?
Ôi !
Gió lạnh buồng đào, rơi cầm nẩy sắt;
Sương pha cung đỏ, hoen phấn mờ gương !
Việc vầy vui nhớ hãy rành rành, dịp ca múa bổng khuây
chừng Thần-ngự
Buổi chầu chựt tưởng còn phảng -phất, chuông điểm hồi
nào vắng cảnh-Dương?
Vấn vít mấy, bảy năm kết phát !
Ðau đớn thay ! trăm nỗi đoạn trường !
Hè nhà sương ngắm quyển cung châm, tiếng chi phất hãi mơ màng trên gối.
Nương hiên Nguyệt ngẫm lời đình chỉ, bóng thúy-hoa
còn trấp-trời bên tường.
Hang núi cũng phàn nàn đòi chốn !
Cỏ hoa đều sụt đôi hàng !
liều châm thoa mong theo chốn chân du, da tóc trăm
thân nào có tiếc !
Ôm cưỡng-bảo luống ngập ngừng di thể, sữa mang đôi
chút lại thêm thương.
Tiếc thay !
Ngày thoi thắm thoát !
Bóng khích vội vàng !
Thuyền ngự tọa đã ngang ghềnh Thái Thủy,
Bóng loang xa thẳng trỏ ối tiên hương
Nẻo hoàn toàn xa cách mấy trùng, ngao ngán thêm ngừng
cơn biệt duệ
chén hoàng thủy kính dâng một lẽ, xét soi xin thấu cõi
minh dương.

Bài Văn tế này đại để Ngọc-Hân Công-Chúa nói rằng: Vua Quang-Trung mới lên ngôi báu, như ngôi sao ở giữa trời, mới rạng về ngọc trên chín từng mây, bỗng chốc vua đã tạ thế. Như đám mây đen che vừng Thái Bạch. Khiến cho cả sáu cung, vì buồn rầu mà mùi hương. Trong lúc kẻ mất người còn tấm lòng bà đau đớn như sợi tơ đứt, nghĩ đén tình nghĩa vợ chồng, giọt lệ rơi xuống như hạt châu sa.

Rồi bà kể qua lúc vua kéo quân ra Bắc Hà, bấy giờ thuyền vua thuận buồn xuôi gió tới bến sông Nhị, cuộc hội cờ lừng lẫy đến khắp mọi nơi. Duyên trời run rủi, vua Lê gả bà cho vua Quang-Trung khi ấy, đoàn là lượt trong đám đưa dâu,đón rể cuả hai nước, thật rực rỡ, tưng bừng.. Bà chẳng quản quan sơn, cách trở, theo chồng vào Nam. Bấy giờ vua cũng sẵn lòng tôn phù nhà Lê, như các vua, Tề Hoản, Tấn-Văn tôn phù nhà Chu cho nên vua đã tỏ tình giao hữu định rõ bờ cõi của hai nước.

Chỉ vì ngoài Bắc Nguyễn-hữu-Chỉnh gây loạn, khiến cho đại thế trong nước đã về nhà Tây-Sơn, cũng như đại thế trong đời Hán, Sở giao tranh đã về nhà Hán, vua không thể để cho cuộc thống nhất còn chừa một phương Bắc-Hà, nên phải phái quân bắt Nguyễn-hữu-Chỉnh, làm cho vua Chiêu Thống phải bỏ nước mà chạy. Bà tuy vẫn đau xót về sự mắt thấy cơn thay đổi chính quyền nhà Lê, nhưng thân bà lại nhờ vua Quang-Trung mà được gặp một cơ hội xây dựng đế nghiệp.

Từ khi theo ngọn cờ rồng vào thành Phú-Xuân, bà thường được nghe vua dạy bảo về đường tề gia, trị quốc. Vua cấm không ai được động đến lăng tẩm nhà Lê, ấy là lộc nặng của vua khiến cho nén hương, ngọn khói cũng được thơm tho, ân sâu của vua thấu đến cỏ cây. Công đức của vua, chưa báo đáp chút nào, thì bỗng xe mây của Vua đã xa chơi miền Cực lạc của Ðức Phật Di-Ðà, khiến cho mối duyên bảo cầu giữa vua và bà thành ra nửa chừng dang dở.

Than ôi ! Từ khi vua mất, buồng đào như bị gió lạnh, đàn cầm, đàn sắt đều phải rã rời, cung đỏ như bị sương pha, vẻ phần mặt hương đầy hoen ố. Nơi cung Cảnh-Dương là chỗ ở của vua, đã không còn hồi chuông giục các chung nhân trở dậy trang điểm như xưa ! Nghĩ đến tình xe tơ, kết tóc trong bảy năm trời ruột bà như đứt thành trăm đoạn. Khi mở cánh cửa, ngó đến quyển sách răn bảo cung nhân, còn như thấy tiếng vua văng vẳng trên gối, khi tựa trước hèn đối bóng trăng soi, mà ngẫm đến chỉ dụ ban xuống sân chầu, còn như thấy bóng cờ thúy hoa của vua bay phấp phới bên tường.

chắc rằng, trong khi vua mất, nhân dân ở nơi hang sâu, núi thẩm, đến cỏ hoa là giống vô tình, cũng phải sụt sùi nhỏ lệ.

Bà cũng muốn liều bỏ trâm thoa để được chết theo vua để đi cùng vua đến cõi chân du, dù một trăm cái thân da trắng, tóc dài cũng không đoái điếc.

Chỉ vì hai đứa con thơ còn nhỏ dại, cũng đều là máu của vua, không thể dứt tình mà bỏ cho được.

Ngày tháng mau chóng, đời người không bao lâu, bây giời thuyền vua đã khuất, xe vua đã tới làng tiên, nghĩ đến cảnh vua ở dưới suối vàng xa cách, càng ngao ngán, nghẹn ngùng cho cuộc biệt ly. Vậy xin dâng một chén rượu nhạt, mong vua xét soi đến.

Bài văn tế trên ý nghĩa rõ ràng, lời lẽ chải chuốt, dùng nhiều điển đắc thể và xác đáng. Văn tế như thế thật là hay. Một người phụ nữ mà có văn tài bực này, căn cứ ở ta, ngay như ở Tàu là nước văn học phát đạt, chưa chắc là có người phụ nữ nào làm được một bài hay như thế.


~~o0o~~


BÀI AI TƯ VÃNG
Khóc Vua Quang-Trung


Gió hiu hắt phòng tiêu lạnh lẽo
Trước thền lan hoa héo ron ron
cầu tiên khói tỏa đỉnh non
Xe rồng thăm thẳm bóng loan rầu rầu
Nỗi lai lịch dễ hầu than thở ?
Trách nhân duyên mờ lỡ cớ sao?
Sầu sầu, thảm thảm xiết bao ?
Sầu đầy dạt bể, thảm cao ngất trờ !
Từ cờ thắm trỏ về đất Bắc
Nghĩa tôn-phù vằng vặc bóng dương
Xe giây vâng mệnh phụ hoàng
Thuyền lan, chèo quế thuận đường vu qui
Trăm ngàn dặm quản chi non nước
Chữ nghi gia mừng được phải duyên
Sang yên muôn đội ơn trên
Rỡ-ràng vẻ thúy, nối chen tiếng cầm
Lượng che chở, vụng lầm nào kể
Phận đinh ninh, cặn kẽ mọi lời
Nguồn tình ắt chẳng chút vơi đáu là
Lòng đùm bọc thưong hoa, đoái cỏi
Khắp tôn thân cũng đội ơn sang
Miếu đỉnh còn dấu trưng thường
tùng thu còn rậm mấy hàng xanh xanh
Nhờ hồng phúc gội cành hòe quê
Ðượm hơi dương, giây rể cùng tươi
Non Nam lần chúc tuổi trời
Dư5ng câu Thiên bảo, bầy lời Hoa-Phong
những ao ước trập trùng tuổi hạc
Nguyên trăm năm ngỏ được vầy vui
Nào hay sông cạn bể vùi
Lòng trời dáo dở, vận người biệt ly

Từ tháng hạ, mưa hè trái tiết
Xót mình rồng mỏi mệt chẳng yên
Xiết bao kinh sợ lo phiền
Miếu thần đã đảo, thuốc tiên lại cầu
Khắp mọi chốn đâu tìm rước
Phương pháp nào đổi được cùng chăng ?
Ngán thay máy tạo bần bằng
Bóng mây thoắt đã ngất chừng xe loan
Cuộc tụ tán bi hoan kíp bấy ?
Kể sum vầy đã mấy năm nay ?
Lênh đênh chút phận bèo mây
Duyên kia đã vậy, thân này nương đâu ?
Trằn trọc suốt đêm thâu, ngày tối
Biết cậy ai dập nổi bi thương ?
Trông mong luôn những mơ màng
Mơ hồ bằng mộng, bàng hoàng như say
Khi trâ5n gió hoa bay thấp thoáng
Ngơ4 hương trời bảng lảng còn đâu
Vô5i vàng sửa áo lên chầu
Thương ôi ! quạnh quẽ, trước lầu nhện giăng !
Khi bóng giăng lá in lấp lánh
Ngơ4 tàn vàng nhớ cảnh ngự chơi
Thương ôi ! vắng vẻ, giữa trời sương so !
Tường phong thái xót xa đòi đoạn
Mă5t rồng sao cách diễn lâu nay ?
Có ai chốn ấy về đây ?
Nguồn cơn xin ngỏ cho hay được đành
Nẻo u-minh khéo chia đôi ngả
Nghĩ đòi phen nồng nã đòi phen
kiê1p này chưa trọn chữ duyên
Ước xin kiếp khác vẹn nguyền lửa hương
Nghe trước có đấng vương Thang-Võ
Công nghiệp nhiều, tuổi thọ thêm cao
Mà may áo vải cờ đào
Giúp dân dựng nước biết bao công trình
Nghe rành rành trước vua Nghiêu-Thuấn
Công đức giầy, ngự vận càng lâu
Mà nay lượng cả ân sâu
Móc mưa tưới khắp chín châu đượm nhuần
Công nhường ấy, mà nhân nhường ấy
Cõi thọ sao hẹp mấy hóa công ?
Rô5ng cho chuộc được tuổi rồng
Ðổi thân ắt hẳn bỏ lòng tội ngươi
Buồn thay nhẽ ! sương rơi gió lọt !
Cảnh đìu hiu thánh thót châu sa
Tưởng lời di chúc thiết tha
Khóc nào nên tiếng, thức mà cũng mê
Buồn thay nhẽ ! Xuân về hoa ở
Mối sầu riêng, ai gỡ cho xong ?
Quyết liều mong vẹn chữ "tòng"
Trên giường nào ngại, giữa giòng nào e !
Còn trứng nước thương vì đôi chút
Chư4 tình thâm chưa thoát được đi
Vậy nên nấn ná đôi khi
Hình tuy còn ở, phách thì đã theo
Theo buổi trước ngự đèo Bồng-đảo
Theo buổi sau ngự nẻo sông Ngân
Theo xa thôi lại theo gần
Theo phen điện quế, theo lần nguồn hoa
Ðương theo bổng tiếng gà sực tỉnh
Ðau đớn thay ! ấycảnh chiêm bao !
Mơ màng thêm nỗi khát khao !
Ngọc kinh chốn ấy ngày nào tới nơi ?
Tưởng thôi, lại bồi hồi trong dạ
Nguyện đồng sinh sao đã kíp phai ?
Xưa sao sớm khỏi, khuya bày
Nặng lòng vàng đá, cạn lời tóc tơ ?
Giờ sao bỗng thờ ơ lặng lẽ
Tình cô đơn, ai kẻ xét đâu ?
Xưa sao gang tấc gần chầu
Trước sân phong nguyệt, trên lầu sinh ca ?
Giờ sao bỗng cách xa đôi cõi
Tin hàng huyên không hỏi thăm lênh ?
Nửa cung gẩy phím cầm lành
Nỗi con côi cút, nỗi mình bơ vơ !
Nghĩ nông nỗi ngẩn ngơ đời lúc
Tiếng tử qui thêm giục lòng thương !
Não người thay ! cảnh tiên hương
Dạ thường quanh quất, mắt thường ngó trông !
Trông mái đông , lá buồn xuôi ngược
Thấy mênh mông những nước cùng mây !
Ðông rồi thì lại trông tây
Thấy non ngân-ngất, thấy cây rườm rà !
Trông nam thấy nhạn sa lác-đác
Trông bắc thôi, ngàn bạc mầu sương
No trông trời đất bốn phương
Cõi tiên khơi thẫm biết đường nào đi ?
Cậy ai có phép gì tới đó
Dưng vật thường, xin ngỏ lòng trung
Này gương là của Hán-Cung
Ơn trên xưa đã soi chung đòi ngày
Duyên hảo-hợp xót rầy nên lẽ
Bụng ai hoài lạnh ghé vì đâu ?
Xin đưa gương ấy về chầu
Ngõ xoi cho tỏ, gót đầu mong ơn !
Tưởng linh-sản nhơn-nhơn còn đâu
Nõi sinh cơ có thấu cho không ?
Cung xanh đương tuổi ấu xung
Di mưu sao nỡ quên lòng đoái thương ?
Gót lân chỉ mấy hàng lấm chấm
Ðầu mũ mao, mình tấm áo gai
U-ơ ra trước hương-đài,
Tưởng quang cảnh ấy, chua cay đường nào !
Trong sáu viện, ố đào, ủ liễu
Xác ve gầy, lỏng lẻo xiêm nghê
Long đong xa cách hương quê
Mong theo, lầm lối, mong về, tủi duyên
Dưới bệ ngọc, hàng uyên võ võ
Cắt chân tay thương khó xiết chi !
Hang sâu nghe tiếng thương bi
Kẻ sơ còn thế, huống gì người thân !
Cảnh ly biệt nhiều phần bát ngát
Mạch sầu tuôn, ai tát nên vơi ?
Càng trông càng một xa vời
Tấc lòng thảm thiết, chín trời biết chăng ?
Buồn trông trăng, trăng mờ thêm tủi
Gương Hằng-Nga đã bụi màu trong
Nhìn gương càng thẹn tấm lòng
Thiên duyên lạnh lẽo đêm đông biên hà
Buồn xem hoa, hoa buồn thêm thẹn
cánh hải đường đã quện giọt sương
trông chim càng dễ đoạn trường
Uyên-ương chiếc bóng, phượng hoàng lẻ đôi
cảnh nào cũng bùi ngùi cảnh ấy
Tiệc vui mừng còn thấy chi đâu ?
Phút giây bãi bể, nương dâu
Cuộc đời là thế, biết hầu nài sao?
Chữ tình nghĩa trời cao, đất rộng
Nỗi đoạn trường còn sống, còn đau
Mấy lời tâm sự trước sau
Ðôi vầng nhật nguyệt trên đầu chứng cho !

~~oOo~~

Ngọc-Hân công chúa, sau khi an táng vua Quang-Trung xong vì quá nhớ tiếc Ngài và cảm thương mình, nên mới làm ra bài i Tư Vãng này. Ý bà nói : giữa lúc gió đưa hiu hắt, phòng tiêu lạnh lẽo, dưới thềm hoa cỏ úa rầu, bà nhớ vua Quang-Trung mà ngóng lên trời để hòng nhìn xem Ngài ở nơi nào ?

Nhưng... Chỉ thấy ở trên đỉnh núi, cái cầu của Ngài lên tiên đã bị mây tỏa mịt mù ! Bà trách cái nhân duyên sao lỡ làng đến thế ? Sao sầu thảm đến thế ? Những cái sầu nếu đem đổ đi, có thể làm cho bể dạt, đem chất lại , có thể cao đến ngất trời ! Nhờ vua Quang-Trung hết lòng yêu đương, nên bà được ở vào một ngôi cao, sang trọng, hưởng cảnh mày mặt rỡ ràng.

Tuy non nước nhà Lê đã bị thay đổ, nhưng cái nguồn tình ái cua vua vâ4n không vơi đi chút nào. Yêu hoa nhớ đến gốc hoa, vua yêu bà, nhớ đến dòng dõi nhà bà mà đình miếu họ Lê vẫn còn cúng tế, lăng tẩm họ Lê, cây tòng, cây thu vẫn rườm rà xanh tốt. Con cháu vua Lê cũng nhờ hồng phúc mà vẻ vang.

Mỗi lần có lễ chúc thọ, bà muốn vua cũng thọ như trái núi Nam, đã chúc tụng vua như thơ Thiên-bảo chúc vua nhà Chu và lời Hoa-Phong chúc vua Ðường-Nghiêu. Mong tuổi vua chồng chất như tuổi con hạc. Không ngờ việc đời không thể biết trước, cũng như sông có lúc cạn, bể có lúc bị vùi, lòng trời thật dáo dở, khiến cho vận người không thể tránh được một cuộc chia lìa...

Bài Ai Tư Vãng của Ngọc-Hân Công chúa giống như Cung-oán ngâm khúc, vì có nhiều chỗ đối nhau từng đoạn của Ôn-như-Hầu và Chinh-phụ-Ngâm của Ðặng-trần-Côn. Ý tứ hoạt bát, lời văn lâm ly như những câu này :

"Lênh đênh chút phận bèo mây
Duyên kia đã vậy, thân này nương đâu? "

hay là

"Chữ tình nghĩa trời cao đất rộng
Nỗi đoạn trường còn sống, còn đau... "

hay là

"Buồn thay nhẽ xuân về, hoa ở
Mối sầu riêng ai gỡ cho ra..."

Thật là, lời hay, ý mới, thiết tình, thiết cành nếu không phải người thương chồng một cách thiết tha và tủi thân góa bụa bơ vơ, đau đớn, thì không thể nói hết nỗi lòng đau của mình trong mấy vần thơ đó.

Một áng văn chương bất hủ, xứng đáng cho chị em chúng ta nhắc nhở đến .

**Sưu Tầm**

Đệ cũng không biết chính xác là sao nhưng ở quê của đệ có câu hò : "Số đâu có số lạ lùng - Con vua lại lấy hai chồng làm vua" , theo các bậc bô lão thì đây là câu hò ám chỉ Công chúa Ngọc Hân tái giá với vua Gia long .
Đệ chỉ biết vậy thôi , có gì mong các huynh đệ chỉ giáo giùm !

Trích từ CÔNG CHÚA ÐÔNG ÐÔ, HOÀNG HẬU PHÚ XUÂN NÀNG LÀ AI?

MINH Vũ HỒ VĂN CHÂM



Trên dưới hai trăm năm nay, trong dân gian thường truyền tụng câu ca dao:

Gái đâu có gái lạ đời
Con vua lại lấy hai đời chồng vua

Con vua đây là con vua Hiển tông triều Hậu Lê. Nhà Hậu Lê đóng đô ở Hà nội ngày nay, thời bấy giờ gọi là Ðông đô. Nàng là công chúa Ðông đô. Hai đời chồng vua thì một đời chồng là vua nhà Nguyễn Tây Sơn, còn đời chồng kia là vua sáng lập nhà cựu Nguyễn. Cả hai triều vua Nguyễn Tây Sơn và cựu Nguyễn đều đóng đô ở thành phố Huế ngày nay, thời bấy giờ gọi là Phú Xuân. Nàng là Hoàng hậu Phú Xuân. Vậy nàng là công chúa Ðông đô, Hoàng hậu Phú Xuân. Nàng quả là một nhân vật phi thường. Nàng là ai vậy?

Trong lịch sử cận đại Việt Nam, hễ nói đến công chúa con vua mà lại lấy chồng vua, làm hoàng hậu, là người ta nghĩ ngay đến công chúa Lê Ngọc Hân, con vua Lê Hiển tông, gả làm vợ vua Quang Trung nhà Nguyễn Tây Sơn. dựa vào câu hát dân gian trên đây, người ta lại cho rằng sau khi nhà Tây Sơn mất ngôi, công chúa Lê Ngọc Hân được vua Gia Long lập làm Ðệ Tam cung, cho nên bà là công chúa mà lại lấy chồng hai lần, cả hai đời chồng đều là chồng vua cả. Lại cũng có truyền thuyết cho rằng sau khi nhà Tây Sơn mất ngôi, chung cục của Lê Ngọc Hân vô cùng bi thảm. Bà đã cùng hai con trốn tránh được một thời gian rồi bị bắt và bị xử cực hình.

Sự thực như thế nào? Nàng công chúa Ðông đô, Hoàng hậu Phú Xuân đích thực là ai vậy?

Công chúa Lê Ngọc Hân sinh năm 1771, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 32, là công chúa thứ 21 con vua Hiển Tông nhà Hậu Lê. Bà mẹ công chúa Lê Ngọc Hân tên là Nguyễn Thị Huyền, người làng Phù Ninh, huyện Ðông ngàn, tỉnh Bắc ninh. Công chúa Lê Ngọc Hân là em Thái tử Lê Duy Vỹ và là cô Hoàng tự tôn Lê Duy Kỳ tức là người sau này lên nối ngôi vua Lê lấy niên hiệu là Chiêu Thống. Khi Nguyễn Huệ làm tiết chế, thống lĩnh quân đội Tây Sơn ra đánh Bắc Hà với danh nghĩa "Phù Lê diệt Trịnh" vào năm 1786 thì công chúa Lê Ngọc Hân mới 16 tuổi. Vì Nguyễn Huệ một phần nào cũng có bụng tôn phù nhà Lê, mặt khác do sự mối mai thu xếp của Nguyễn Hữu Chỉnh muốn bắc cầu thân gia giữa vua Lê Hiển tông và Tiết chế Nguyễn Huệ, nên vua Lê Hiển tông đã đem công chúa Lê Ngọc Hân gả cho Nguyễn Huệ và phong Nguyễn Huệ làm Nguyên súy dực chính phù vận Uy Quốc công.

Từ cờ thắm trở vời đất bắc
Nghĩa tôn phù vằng vặc bóng dương
Rút dây vâng mệnh phụ hoàng
Thuyền lan chèo quế thuận đường vu quy

Hai vợ chồng Nguyễn Huệ lưu lại Ðông đô một thời gian ngắn. Sau khi vua Lê Hiển tông băng hà, công chúa Lê Ngọc Hân theo chồng về Phú Xuân. Ðến năm 1789, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, phong cho công chúa Lê Ngọc Hân làm Bắc Cung Hoàng hậu. Thế là nàng công chúa Ðông đô đã trở thành Hoàng hậu Phú Xuân.
Bắc cung Hoàng hậu họ Lê, bà là lá ngọc cành vàng, quê ngoại lại là xứ Kinh Bắc tài hoa văn vật, nên bà là một phụ nữ thông minh, đức hạnh và nhan sắc, thật là vẹn toàn mọi vẻ. Ngày mới thành hôn với Nguyễn Huệ, trên đường đi bái yết các tiên đế ở Thái miếu trở về, Nguyễn Huệ hỏi bà: "Các hoàng tử và công chúa, mấy ai được vinh hạnh như nàng, được thành thân với ta, nàng cảm thấy như thế nào?" Tuy mới 16 tuổi đầu, công chúa Lê Ngọc Hân đã tỏ rõ là người giỏi ứng đối: "Nhà vua quen sống đạm bạc, bổng lộc ít ỏi, các hoàng tử và công chúa đều thanh bạch, nay thiếp được nâng khăn sửa túi cho chúa công, cũng tỷ như giọt nước trên không trung rơi vào nơi lầu son gác tía, thân phận thiếp quả là may mắn hơn cả." Nguyễn Huệ rất đẹp lòng.

Bà có nhiều ảnh hưởng trong các quyết định quan trọng của Nguyễn Huệ. Khi vua Lê Hiển tông băng hà, Nguyễn Huệ đã nghe lời công chúa Lê Ngọc Hân, có ý muốn lập Sùng Nhượng công Duy Cận lên ngôi thiên tử. Nhưng hoàng tộc nhà Lê vì việc đó mà đòi tước bỏ sổ bộ của công chúa. Nguyễn Huệ lại theo lời bà mà chịu lập Hoàng tử tôn Duy Kỳ lên ngôi vua.

Vừa thông minh,vừa khôn khéo, trong thời gian làm Hoàng hậu ở Phú Xuân, công chúa Lê Ngọc Hân chẳng những chỉ làm đẹp lòng Ðức chí tôn mà còn khuynh loát cả triều đình như chúng ta sẽ thấy về sau này ảnh hưởng của bà lớn lao như thế nào trong việc tuyển chọn hoàng hậu cho vua Cảnh Thịnh. Thật vậy, bà đã quyết định đem em gái là công chúa Lê Ngọc Bình, cũng là công chúa con vua Lê Hiển tông như bà, vào làm chính cung cho Hoàng đế nối nghiệp nhà Tây Sơn là vua Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản.

Công chúa Lê Ngọc Hân lấy Nguyễn Huệ năm 1786, thụ phong Bắc cung Hoàng hậu năm 1789. Bà sinh hạ một trai là Nguyễn Văn Ðức và một gái là Nguyễn Thị Ngọc. Công chúa Lê Ngọc Hân mất năm 1799, đương triều vua Cảnh Thịnh nhà Nguyễn Tây Sơn. Năm đó bà mới 29 tuổi. Bà được truy tặng là Như Ý Trang Thuận Trinh Nhất Vũ Hoàng Hậu.

Công chúa Lê Ngọc Hân vừa thông Hán tự, vừa giỏi quốc văn. Lúc hoàng đế Quang Trung băng hà vào ngày 15 tháng 9 năm 1792, bà mới có 22 tuổi. Bà chỉ mới chung sống với nhà vua vỏn vẹn có 6 năm trời, có được hai mặt con. Làm sao có thể tưởng tượng hết tâm trạng thống khổ của bà lúc bấy giờ. Rất may cho hậu thế là bà có soạn một bài văn tế bằng quốc âm để tế nhà vua. Trong nỗi bất hạnh lớn lao của công chúa Lê Ngọc Hân là cái may mắn tột cùng của nền văn học nước nhà. Bà đã để lại cho đời sau bài Ai Tư Vãn mà tất cả chúng ta đều đã biết. Tuy không thể so sánh ngang hàng với truyện Kim Vân Kiều hay Khúc Ngâm Chinh Phụ, nhưng bài Ai Tư Vãn cũng là một áng văn rất đáng trân trọng, cũng là một vật báu trong kho tàng văn học nước nhà. Trong bài điếu văn có nhiều câu nhiều chữ đọc lên như oán như than, khiến người thưởng lãm cũng thấy nao lòng. Phải là người trong cuộc, và tâm hồn hết sức tinh tế, tình cảm hết sức bén nhảy, mới có thể giải bày tâm trạng bi thương thành những lời thơ não nùng diễm tuyệt nhường ấy! Nỗi buồn nào lê thê bằng nỗi buồn của người góa phụ còn trẻ đau đớn than van về cái chết đột ngột của người chồng vương giả tài cao mà mện đoản:

Khi trận gió hoa bay thấp thoáng
Ngỡ hương trời bảng lảng còn đâu
Vội vàng sửa áo lên chầu
Thương ôi, quạnh quẽ trước lầu nhện giăng!

và niềm xót xa nào bi thiết hơn niềm xót xa của người mẹ trẻ vì thương con còn trứng nước mà chưa thể liều thân cho vẹn chữ tòng:

Quyết liều mong vẹn chữ tòng
Trên rường nào ngại, giữa giòng nào e
Còn trứng nước thương vì đôi chút
Chữ thân tình chưa thoát được đi

Công chúa Lê Ngọc Hân là người tài sắc vẹn toàn. Bà sinh trưởng nơi chốn điện ngọc đền vàng, đã là công chúa con vua lại lấy chồng làm vua. Sau khi Hoàng đế Quang Trung băng hà, Hoàng thái tử Quang Toản lên kế vị, lấy niên hiệu là Cảnh Thịnh. Tuy vua Cảnh Thịnh là con của bà Vũ hoàng Chính hậu họ Phạm, nhưng lúc bấy giờ bà này đã mất, nên công chúa Lê Ngọc Hân được tôn lên ngôi vị Hoàng Thái hậu. Hơn nữa, bà lại còn là chị ruột của công chúa Lê Ngọc Bình lúc bấy giờ là Hoàng hậu vợ vua Cảnh Thịnh. Trong chốn nội đình, địa vị của bà như vậy có thể nói là tột cùng tôn quí.
Năm Kỷ Mùi (1799), niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 7, công chúa Lê Ngọc Hân mất, hưởng dương 29 tuổi. Lễ bộ Thượng thư Ðoan Nham hầu Phan Huy Ích phụng chỉ soạn bài văn tế cho Hoàng đế Cảnh Thịnh đích thân đọc trước linh sàng Hoàng thái hậu họ Lê. Bà được truy tặng là Như Ý Trang Thuận Trinh Nhất Vũ Hoàng Hậu. Bài văn tế này đã được Hoa Bằng Hoàng Thúc Trâm tìm thấy và công bố trên tạp chí Tri Tân vào năm 1943 tại Hà nội.

Vậy rõ ràng công chúa Lê Ngọc Hân đã mất tại Phú Xuân, đương triều vua Cảnh Thịnh. Tuy vậy, chung cục của công chúa Lê Ngọc Hân vẫn là một đề tài cho nhiều câu chuyện thành văn hoặc truyền khẩu khác nhau, nhiều khi trái ngược nhau là đằng khác. Nguyên do là sau khi nhà Tây Sơn mất ngôi, con cháu nhà Tây Sơn bị tuyệt diệt, các tài liệu về nhà Tây Sơn bị cấm tàng trữ, nên chẳng còn ai có cơ hội và phương tiện nghiên cứu thân thế và sự nghiệp các nhân vật thời Tây Sơn một cách chính xác và rõ ràng. Các tài liệu về nhà Tây Sơn được lưu hành chỉ thuần một loại là các sử liệu của Quốc Sử Quán triều Nguyễn mà thôi. Hơn nữa, những người đặt chuyện dã sử lại có thói quen dệt gấm thì thường thêm hoa, để cho câu chuyện đượm phần ly kỳ hấp dẫn. Bởi những lẽ đó mà chung cục của công chúa Lê Ngọc Hân được kể lại trong các câu chuyện thành văn hay truyền khẩu đã không đúng với sự thật. Không có câu chuyện nào kể rằng công chúa Lê Ngọc Hân đã chết khi nhà Tây Sơn đang còn trị vì ở Phú Xuân. Ngay cả việc ông Hoa Bằng trên tạp chí Tri Tân năm 1943 xuất bản tại Hà nội đã công bố bài Văn tế Vũ Hoàng hậu do Phan Huy Ích phụng chỉ vua Cảnh Thịnh viết để nhà vua đích thân đọc trước linh sàng công chúa Lê Ngọc Hân, cũng chẳng thay đổi được tình trạng ngộ nhận nói trên. Từ 1943 đến nay, các huyền thoại về công chúa Lê Ngọc Hân truyền tụng trong dân gian cũng như các tuyện dã sử viết về chung cục công chúa Lê Ngọc Hân xuất hiện trên sách báo vẫn cứ một chiều đi theo con đường cũ sai lạc bấy lâu nay. Những truyền thuyết và chuyện dã sử về công chúa Lê Ngọc Hân từ trước đến nay có thể xếp vào hai loại. Loại thứ nhất nói rằng sau khi nhà Tây Sơn mất ngôi, công chúa Lê Ngọc Hân đã đưa hai con đi trốn, sống trà trộn trong dân chúng được một thời gian rồi rốt cục cũng bị phát hiện và bị giải về Huế xử cực hình. Loại thứ hai nói rằng sau khi diệt nhà Tây Sơn, vua Gia Long đã sách lập công chúa Lê Ngọc Hân làm Ðệ Tam cung, và bà đã có hai con với nhà vua là các hoàng tử Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương mà từ đường đến nay vẫn còn ở ngoại ô thành phố Huế.

Những truyền thuyết và chuyện dã sử về chung cục của công chúa Lê Ngọc Hân thuộc loại thứ nhất thì đại thể về nội dung đều giống nhau, có khác biệt là chỉ khác biệt về địa điểm đi lánh nạn mà thôi. Sau khi nhà Tây Sơn mất, công chúa Lê Ngọc Hân đem hai con chạy trốn vào Quảng nam, sống trà trộn trong dân chúng được một thời gian, cuối cùng bị phát hiện, bị bắt đưa về Phú Xuân và bị xử án tam ban triều điển.

Nhiều truyền thuyết khác thì nói rằng công chúa Lê Ngọc Hân đem các con chạy trốn vào quê chồng ở Bình Định, rồi cũng bị bắt và cũng bị xử cực hình như đã nói ở trên. Trong những thập niên 60, 70 lại có những câu chuyện ly kỳ hơn về chung cục của công chúa Lê Ngọc Hân, cả thành văn lẫn truyền khẩu, theo đó thì công chúa Lê Ngọc Hân đã mang các con chạy trốn vào tận Ðồng nai Gia định, nhờ đó mà tránh được tai mắt và nanh vuốt kẻ thù. Nhiều câu chuyện truyền miệng lại còn đi xa hơn, kể rằng sau khi nuôi dạy các con khôn lớn nên người, công chúa đã thí phát, tu hành đắc đạo và trở thành Giáo chủ của giáo phái Bửu Sơn Kỳ Hương. Nhiều người trong Nam mang họ Nguyễn lại tự nhận là hậu duệ của Hoàng tử Nguyễn Văn Ðức - con Ðại đế Quang Trung và Vũ Hoàng hậu Lê Ngọc Hân. Gần đây, ở hải ngoại lại có một vài tác giả viết dã sử về chung cục của công chúa Lê Ngọc Hân, viết rằng sau khi Ðông đô thất thủ, nhà Tây Sơn mất ngôi, công chúa đã đem hai con chạy trốn về một vùng quê hẻo lánh ở Hải dương, sống lén lút trà trộn trong dân chúng được một thời gian rồi rút cục cũng bị phát hiện, bị bắt và bị giải về Phú Xuân lãnh án tử hình.

Tất cả những câu chuyện về chung cục bi thương huyền hoặc của công chúa Lê Ngọc Hân là hoàn toàn không phù hợp với sự thật lịch sử bởi một lẽ giản đơn và rõ ràng là công chúa Lê Ngọc Hân đã chết khi nhà Tây Sơn chưa mất ngôi. Công chúa Lê Ngọc Hân mất vào năm 1799, dưới triều vua Cảnh Thịnh, nghĩa là trước khi kinh thành Phú Xuân thất thủ. Công chúa Lê Ngọc Hân đã được truy tặng là Như Ý Trang Thuận Trinh Nhất Vũ Hoàng Hậu. Công chúa Lê Ngọc Hân đã được ma chay tống táng tại kinh thành theo đúng nghi thức vương giả dành cho một bậc mẫu nghi thiên hạ. Bằng chứng hùng hồn là bài văn tế Vũ Hoàng Hậu tìm thấy trong Dụ Am Văn Tập của Phan Huy Ích mà Hoa Bằng Hoàng Thúc Trâm đã công bố trên tạp chí Tri Tân vào năm 1943 tại Hà nội. Công chúa Lê Ngọc Hân đã chết đương thời vua Cảnh Thịnh trị vì thì làm gì có câu chuyện công chúa Lê Ngọc Hân phải lâm cảnh bôn ba lưu lạc sau khi nhà Tây Sơn mất ngôi.

Các truyền thuyết và truyện dã sử về chung cục của công chúa Lê Ngọc Hân thuộc loại thứ hai so với những câu chuyện trên đây thì ly kỳ hơn và chứa đựng nhiều tình tiết hư cấu xoay quanh các sự kiện lịch sử có thật. Thí dụ có chuyện kể rằng đầu năm Tân Dậu 1801, Nguyễn vương theo kế sách "Tượng kỳ khí xa" của Nguyễn Văn Thành, đã bỏ rơi Võ Tánh bị vây trong thành Bình Định để đem toàn lực ra đánh úp Phú Xuân. Ngày mồng 1 tháng 5 năm Tân Dậu, Nguyễn vương vào cửa Tư Dung, đến tối vượt phá Hà trung tiến chiếm bến đò Trừng Hà, ngày hôm sau đánh tan quân của vua Cảnh Thịnh ở cửa Eo và sáng ngày mồng 3 tháng 5 đem đại binh vào thành Phú Xuân dụng quân thần tốc đến độ vua Cảnh Thịnh thua chạy không kịp mang theo gia quyến. Tối hôm mồng 3 tháng 5 năm Tân Dậu, Nguyễn vương đi tuần tra trong thành và đã gặp người thiếu phụ vương giả để rồi nên duyên vợ chồng.

Lại có chuyện kể rằng khi vua Gia Long quyết định sách lập công chúa Lê Ngọc Hân làm Ðệ Tam cung, triều thần có người can gián, cho rằng công chúa chỉ là vật dư thừa của Tây Sơn, và nhà vua đã trả lời rằng chúng ta tiêu diệt Ngụy Tây thì giang san này, thành quách này, nhất nhất há chẳng phải lấy lại từ tay Ngụy Tây hay sao, như thế cũng là vật dư thừa của Tây Sơn vậy.

Lại có chuyện kể rằng sau khi vua Gia Long băng hà, Quảng Oai công yểu tử, Thường Tín Quận vương đã lập phủ đệ riêng, thì Ðệ Tam cung Lê Ngọc Hân lui về dưỡng già tại quê mẹ ở Bắc ninh cho đến lúc lâm chung. Tình cảnh công chúa "vinh diệu một đời có thể nói là cùng tột, thế mà trong những ngày xế bóng lưu lạc nơi quê ngoại, tưởng tới chuyện xưa cảnh cũ, há chẳng nao lòng mà than thở cho Tạo vật đã khéo trêu ngươi, không có việc gì lại không xảy ra được khiến phát sinh nỗi cảm khái vô cùng cho cuộc sống phù du!"

(Hậu hứa Bắc quy tùng mẫu thị hương quán trú ư Bắc ninh nhi chung yên. Khảo chúa tiểu tắc vi hoàng nữ, trưởng tắc vi hoàng hậu, kế vị hoàng thái hậu. Kỳ nhất sinh chi vinh diệu khả vị cực hỉ. Cập kỳ vãn niên bất miễn ư lưu lạc, tưởng Chúa ư thử thì phủ kim tư tích, xúc cảnh hưng hoài, ninh bất trướng nhiên thán Tạo vật chi lộng nhân, mỹ sở bất chí, nhi sinh vô cùng chi cảm khái tai!)

(Ngọc Hân công Chúa dật sự, Nam Phong Tạp chí, số 103, 1926)

Nhưng độc đáo hơn hết, phải kể đến bản gia phả của họ Nguyễn hoàng tộc. Ðó là cuốn Hoàng Triều Ngọc Phả, bản quốc ngữ, do Tôn Nhân Phủ biên soạn và ấn hành dưới triều vua Thành Thái. Trong cuốn sách này, ở các chương nói về Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương con vua Gia Long, rõ ràng mẹ đẻ của ngài được ghi là Công chúa Lê Ngọc Hân, con vua Hiển Tông nhà Hậu Lê. Thật là rõ ràng và chính xác như một cộng một là hai, như hai cộng hai là bốn, không còn bàn cãi gì nữa cả. Người viết đã chính mắt được đọc những dòng chữ đó vào năm 1988 tại nhà nhạc phụ, sách do ông Tôn Thất Yên đưa cho mượn. Ông Tôn Thất Yên lúc bấy giờ là người được hội đồng Nguyễn Phước tộc ủy thác điều hành công việc thường ngày của Hội đồng Nguyễn Phước tộc ở Sài gòn, và được hội Trung Việt Ái hữu ủy thác trông nom quản lý nghĩa trang Gò Dưa, Thủ đức.

Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương là những nhân vật có thật, tuy rằng Quảng Oai công yểu tử và Thường Tín Quận vương ngày nay không có con cháu nối dòng, nhưng từ đường các ngài hiện nay ở vùng ven đô Huế vẫn còn hương khói, các bài phiên hệ thi về phần các ngài vẫn còn được truyền tụng, vì vậy việc gia phả hoàng tộc do Tôn Nhân Phủ ấn hành ghi rằng mẹ đẻ các ngài đích thị là công chúa Lê Ngọc Hân là một sự kiện không thể không lấy làm trọng yếu hàng đầu trong việc nghiên cứu chung cục của công chúa Lê Ngọc Hân.

Vậy thì vấn đề được đặt ra là công chúa Lê Ngọc Hân có lấy vua Gia Long hay không. Nếu công chúa Lê Ngọc Hân không lấy vua Gia Long thì không còn có vấn đề công chúa Lê Ngọc Hân được sách lập làm Ðệ Tam cung, cũng như không còn có sự kiện công chúa Lê Ngọc Hân là mẹ đẻ các hoàng tử Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương. Mà chúng ta đã biết địch xác là công chúa Lê Ngọc Hân chết vào năm 1799, dưới triều vua Cảnh thịnh, khi nhà Tây Sơn chưa mất ngôi, vậy thì khi vua Gia Long tiến quân vào thành Phú Xuân tháng 5 năm Tân Dậu, dương lịch 1801, thì công chúa Lê Ngọc Hân đã mất trước đó hai năm, hình hài đã nằm sâu dưới lòng đất lạnh, thì làm sao sống lại kết duyên vợ chồng với vì vua chiến thắng. Bởi lẽ đó, những câu chuyện thêu dệt chung quanh việc công chúa Lê Ngọc Hân lại một lần nữa lấy chồng vua là hoàn toàn không có căn cứ, là hoàn toàn sai sự thật.

Nhưng còn cuốn ngọc phả bản quốc ngữ của Tôn Nhân Phủ đã khẳng định công chúa Lê Ngọc Hân là mẹ đẻ của Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương? Xin thưa ngay rằng cuốn gia phả này là bản quốc ngữ, không phải bản hán văn, lại không phải do Quốc sử quán biên soạn mà là tác phẩm phiên dịch của Tôn Nhân Phủ từ bản hán văn cũng của Tôn Nhân Phủ mà ra, mà bản hán văn này thì trong các chương nói về Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương đã viết rằng mẹ các ngài là công chúa Lê Ngọc, con vua Hiển Tông nhà Hậu Lê. Cái lối hành văn cổ điển bằng Hán tự thì có khi nào nêu rõ tục danh đâu. Mà tác giả bản Hán văn khi viết rằng mẹ các ngài là công chúa Lê Ngọc, con vua Hiển tông nhà Hậu Lê, thì đã chắc đâu muốn khẳng định rằng đó là công chúa Lê Ngọc Hân. Biết đâu tác giả bản Hán văn muốn nói đến một nàng công chúa Lê Ngọc khác, cũng con vua Hiển tông nhà Hậu Lê? Mà điều này thì những người phiên dịch ra quốc ngữ đã không hề hay biết, lại thêm nặng tình tân học, viết lách trình bày việc gì cũng muốn tách bạch rõ ràng nên đã phiên dịch nhóm chữ "Công chúa Lê Ngọc, con vua Hiển tông" thành "Công chúa Lê Ngọc Hân, con vua Hiển Tông" theo sở kiến chủ quan của mình.

Như vậy rõ ràng hai hoàng tử Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương, con vua Gia Long, đích thực là cháu ngoại vua Hiển Tông nhà Hậu Lê. Chỉ vì bản quốc ngữ do sở kiến chủ quan của người phiên dịch đã khẳng định mẹ đẻ hai ngài là công chúa Lê Ngọc Hân thay vì cứ để là công chúa Lê Ngọc như nguyên bản hán tự, nên mới nảy sinh ra điểm phi lý là người đã chết mấy năm trước đó bây giờ còn đâu mà lại lần nữa đi lấy chồng để rồi sinh đậng hai con trai. Lại nữa cuốn Hoàng Triều Ngọc Phả của Tôn Nhân Phủ là gia phả thành văn của Nguyễn Phước tộc, là tài liệu chính thức về phả hệ hoàng phái, không thể nào được trước tác tùy tiện và thiếu chính xác được. Bởi vậy, Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương đích thực là cháu ngoại vua Hiển Tông nhà Hậu Lê, mẹ là công chúa Lê Ngọc, nên trong gia phả mới ghi chép rõ ràng như vậy. cũng không thể có trường hợp thấy sang bắt quàng làm họ, thấy công chúa con vua lá ngọc cành vàng bèn nhận càng là bên ngoại cho thêm phần vẻ vang, bởi một lẽ giản đơn họ Nguyễn cũng là đại quý tộc, đã ở ngôi chúa Nam Hà ba trăm năm rồi, và hiện tại đang giữ ngôi vua thống nhất thiên hạ.cho nên một khi mà Hoàng Triều Ngọc Phả của Tôn Nhân Phủ đã ghi chép như vậy thì Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương con của vua Gia Long đích thực là cháu ngoại vua Hiển tông nhà Hậu Lê. Nhưng nếu đã khẳng định rằng mẹ đẻ của Quảng Oai công và Thường Tín Quận vương không phải là công chúa Lê Ngọc Hân thì đương nhiên phải nêu vấn đề mẹ đẻ các ngài là công chúa con vua, cũng đã có một đời chồng trước là chồng vua, bây giờ lấy đời chồng hai là vua Gia Long sinh hạ được hai hoàng tử. Mẹ đẻ của các ngài quả là một nhân vật dị thường đúng như lời truyền tụng của nhân gian trong gần hai trăm năm nay:

Gái đâu có gái lạ đời
Con vua lại lấy hai đời chồng vua.

Con vua là con vua Lê Hiển tông nhà Hậu Lê. Hai đời chồng vua thì đời chồng vua trước là vua Cảnh Thịnh nhà Nguyễn Tây Sơn, còn đời chồng vua thứ hai là vua Gia Long, vua sáng nghiệp nhà cựu Nguyễn. Bà là công chúa Lê Ngọc Bình, công chúa con vua Hiển tông nhà Hậu Lê, em ruột công chúa Lê Ngọc Hân, là Chính cung Hoàng hậu vua Cảnh Thịnh nhà Nguyễn Tây Sơn, Ðệ Tam cung vua Gia Long nhà cựu Nguyễn, mẹ đẻ các hoàng tử Quảng Oai công "sinh năm 1809" và Thường Tín Quận vương "sinh năm 1810".

Thân thế và sự nghiệp hai bà Lê Ngọc Hân và Lê Ngọc Bình có nhiều điểm tương đồng, mà những điểm tương đồng đó lại là những điểm rất căn bản. Hai bà đều là công chúa con vua Hiển Tông nhà Hậu Lê, hai bà đều sinh trưởng ở ngoài Bắc, nghĩa là cả hai đều là công chúa Ðông đô. Lớn lên hai bà đều lấy chồng trong Trung, chồng của hai bà đều là hoàng đế nhà Nguyễn Tây Sơn, nghĩa là cả hai bà đều là Hoàng hậu Phú Xuân. Do những điểm tương đồng căn bản đó mà những câu chuyện truyền tụng về cuộc đời hai bà đan kết vào nhau, theo với không gian và thời gian mà dần dà thay đổi, để rồi lẫn lộn với nhau, cuối cùng thì chuyện có thật về người này trở thành chuyện huyền thoại của người kia. Nói rõ hơn, công chúa Lê Ngọc Hân chỉ lấy chồng một lần, còn công chúa Lê Ngọc Bình, sau khi nhà Tây Sơn mất ngôi, mới được vua Gia Long sách lập làm Ðệ Tam cung, mới là người phụ nữ lạ thường "con vua lại lấy hai đời chồng vua".

Ðiều đáng lưu ý là chính sử nhà Cựu Nguyễn không nói gì về công chúa Lê Ngọc Bình, còn các sử liệu liên quan đến nhà Nguyễn Tây Sơn thì tất nhiên dưới triều nhà cựu Nguyễn đã không được lưu hành, tàng trữ. Lại nữa, sự nghiệp của hai hoàng đế Quang Trung và Cảnh Thịnh khác biệt nhau một vực một trời, cho nên sử Tàu, sử ta trong Nam, ngoài Bắc, đâu đâu cũng nói nhiều về vua cha mà ít khi đề cập đến vua con, do đó mà có hệ luận tất yếu là những gì liên quan đến vua cha thì người đời đều biết nhiều hơn những gì liên quan đến vua con. Bản thân công chúa Lê Ngọc Hân cũng có nhiều điểm sắc sảo lanh lợi hơn công chúa Lê Ngọc Bình, nhất là công chúa Lê Ngọc Hân đã thông Hán tự lại còn giỏi quốc âm, nổi tiếng vì bài Ai Tư Vãn. Bởi các lẽ đó mà từ trước đến nay chúng ta chỉ nghe nói đến công chúa Lê Ngọc Hân mà không nghe ai đề cập đến công chúa Lê Ngọc Bình. Chỉ từ sau năm 1975, ty thông tin Văn hoá Nghĩa Bình ấn hành và phổ biến một số tài liệu liên quan đến thân thế và sự nghiệp các nhân vật đời Tây Sơn, chúng ta mới bắt đầu chú ý các nhân vật như Lê Ngọc Bình, là công chúa con vua Hiển tông nhà Hậu Lê và là Chính cung Hoàng hậu vua Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản.

Theo các tài liệu do ty Văn hóa Nghĩa Bình công bố, vua Cảnh Thịnh và công chúa Lê Ngọc Bình đồng trang lứa với nhau. Vua Cản Thịnh sinh năm 1783, đúng như Ðại Nam Chính Biên Liệt truyện và các phúc trình của các giáo sĩ Longer và Le Labousse gởi cho Phái bộ Truyền giáo Nam Hà đã ghi chép. Như vậy, ngày công chúa Lê Ngọc Hân vầy duyên cá nước với Tiết chế Nguyễn Huệ (1786) thì công chúa Lê Ngọc Bình mới có 4 tuổi. Ðến năm Bính Ngọ (1792), vua Quang Trung mất, vua Cảnh Thịnh lên nối ngôi, cả nhà vua lẫn công chúa mới được 10 tuổi. Thời gian này cả hai đang ở tuổi trúc mã thanh mai. Những năm tiếp theo là những năm Thái sư Bùi Ðắc Tuyên chuyên quyền nên chắc chắn là công chúa Lê Ngọc Hân dù đã có ý định vẫn chưa thể thực hiện việc kết hợp sắt cầm cho em gái với con chồng. Phải đợi đến sau chính biến năm Ất Mão (1795), phe cánh Thái sư Bùi Ðắc Tuyên bị dẹp tan, công chúa Lê Ngọc Hân mới có điều kiện thu xếp đưa em gái lên ngôi Chính cung Hoàng hậu.

Lúc này, các bề tôi thân tín lục tục trở về triều, công chúa Lê Ngọc Hân củng cố lại thế lực trong chốn nội đình và có ảnh hưởng quyết định đến công việc triều đình, thì cũng là lúc công chúa Lê Ngọc Bình vừa được 13 tuổi. Như vậy, công chúa Lê Ngọc Hân đối với công chúa Lê Ngọc Bình thì vừa là chị ruột, vừa là mẹ chồng. Cả hai đều là công chúa Ðông đô con vua Hiển tông nhà Hậu Lê. Cả hai đều trở thành Hoàng hậu Phú Xuân, công chúa Lê Ngọc Hân là Bắc cung Hoàng hậu của Thái tổ Vũ Hoàng đế, công chúa Lê Ngọc Bình là Chính cung Hoàng hậu của vua Cảnh Thịnh Nguyễn Quang Toản. Ðến năm Kỷ Mùi (1799), niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 7, công chúa Lê Ngọc Hân mất, công chúa Lê Ngọc Bình vừa được 17 tuổi. Ðến năm Tân Dậu (1801), niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 9, kinh thành Phú Xuân thất thủ, vua Cảnh Thịnh chạy ra Bắc hà không kịp mang theo gia quyến, thì công chúa Lê Ngọc Bình chỉ có 19 tuổi, nếu tính tuổi theo lối ngày nay thì công chúa Lê Ngọc Bình chỉ mới 18 tuổi mà thôi. Chính vào thời điểm này Ðại Nguyên súy Tổng Quốc chính Nguyễn Phúc Ánh gặp công chúa Lê Ngọc Bình và năm sau, tức là năm Nhâm Tuất (1802), Nguyễn vương lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu là Gia Long, và sắc phong công chúa Lê Ngọc Bình là Ðệ Tam cung, năm ấy công chúa Lê Ngọc Bình vừa tròn 20 tuổi.
Tóm lại việc nhà vua Gia Long sách lập công chúa Lê Ngọc Bình, công chúa con vua Hiển tông nhà Hậu Lê, Hoàng hậu vợ vua Cảnh Thịnh nhà Nguyễn Tây Sơn, làm Ðệ Tam cung là một sự kiện lịch sử có thật rõ ràng và chính xác, mặc dù chính sử nhà Nguyễn không đề cập đến. Công chúa Lê Ngọc Bình là em ruột công chúa Lê Ngọc Hân. Cả hai đều là công chúa Ðông đô, đều được sắc phong Hoàng hậu Phú Xuân. Nhiều câu chuyện truyền tụng trong dân gian đều thêu dệt chung quanh cuộc đời hai bà đan kết vào nhau, lẫn lộn vào nhau, thay đổi dần dà với thời gian và không gian, và đặc biệt là không mấy ai biết đến công chúa Lê Ngọc Bình mà chỉ biết có công chúa Lê Ngọc Hân thôi, nên cuối cùng, có nhiều chuyện đời thực của bà này lại trở thành huyền thoại về bà kia.

Vậy từ nay chúng ta hãy dứt khoát khẳng định sự kiện công chúa Lê Ngọc Hân chỉ có một đời chồng, và chung cục của bà vẫn là giàu sang tôn quý. Bà là Bắc cung Hoàng hậu của vua Quang Trung, và bà đã chết dưới triều vua Cảnh Thịnh, khi nhà Tây Sơn chưa mất ngôi. Còn người phụ nữ lạ thường đã là công chúa con vua lại lấy hai đời chồng vua là công chúa Lê Ngọc Bình, em ruột công chúa Lê Ngọc Hân. Công chúa Lê Ngọc Bình là con vua Hiển tông nhà Hậu Lê, có đời chồng thứ nhất là vua Cảnh Thịnh nhà Nguyễn Tây Sơn và đời chồng thứ hai là vua Gia Long nhà cựu Nguyễn, đúng như câu ca dao trong dân gian vẫn còn truyền tụng đến ngày nay:

Gái đâu có gái lạ đời
Con vua lại lấy hai đời chồng vua.

(trích Giai phẩm Xuân TÂY SƠN Mậu Dần 1998)

Như các vị đã bàn luận về Ngọc Hân Công chúa tại hạ sẽ đưa về người chồng của bà để các vị hảo hán hiểu thêm về Ngọc Hân và chồng

[center:211d9b9c40]Quang Trung Nguyễn Huệ, người anh hùng áo vải [/center:211d9b9c40]


Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ (1753 - 1792) là vị anh hùng dân tộc vĩ đại của Việt Nam thế kỷ 18, người đã có công thống nhất đất nước, bảo vệ độc lập dân tộc, mở ra một triều đại mới.
Với thiên tài quân sự và chính trị của mình, ông đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, lần lượt tiêu diệt hai tập đoàn phong kiến Trịnh - Nguyễn, đánh tan năm vạn quân Xiêm và 20 vạn quân Mãn Thanh xâm lược. Triều đại Tây Sơn do ông lập ra tuy ngắn ngủi, song đã để lại dấu ấn sâu đậm về văn hóa, xã hội trong lịch sử dân tộc.

Quang Trung Nguyễn Huệ là người anh hùng áo vải đã đánh đổ cả hai tập đoàn thống trị phản động ở Đàng Trong và Đàng Ngoài, người đã lập nên những chiến công hiển hách chống quân xâm lược Xiêm và Mãn Thanh, thực hiện được khát vọng thống nhất đất nước của dân tộc vào cuối thế kỷ thứ 18.

Tổ tiên xưa của Nguyễn Huệ là họ Hồ ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, trấn Nghệ An. Sau có một chi dời vào huyện Hưng Nguyên và huyện Nghi Xuân. Theo các cụ ở Hưng Thái, Hưng Nguyên cho biết thì họ Hồ ở Hưng Thái hằng năm thường có sang Nghi Xuân nhận họ. Trong trận tấn công ra bắc vào tháng 6 năm Ất Mùi (1655), quân Nguyễn chiếm được 7 huyện Nam sông Lam (Nghệ An), bắt dân đưa vào Đàng Trong khai hoang. Sách cũ đều nói tổ bốn đời của Nguyễn Huệ cũng ở trong số di dân ấy, lúc đầu đến ở ấp Tây Sơn Nhất thuộc huyện Quy Ninh, phủ Quy Nhơn. Đến đời Nguyễn Phi Phúc (có sách chép là Hồ Phi Phúc) mới dời đến ở ấp Kiên Thành, huyện Tuy Viễn, nay là làng Kiên Mỹ, xã Bình Thành, huyện Tây Sơn, tỉnh Nghĩa Bình. Nguyễn Phi Phúc và vợ là Nguyễn Thị Đông sinh ra Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ và một người con gái.

Nguyễn Huệ sinh năm 1753. Thuở nhỏ Nguyễn Huệ còn có tên là Thơm, sau gọi là Bình. Cả ba anh em đều theo học thầy Hiến, một nhà nho bất đắc chí, vì phản đối chính sách hà ngược của Trương Phúc Loan nên bỏ trốn vào Quy Nhơn mở trường dạy học ở ấp Yên Thái.

Theo Hoa Bằng trong Quang Trung anh hùng dân tộc thì Nguyễn Huệ tóc quăn, da sần, mắt như chớp sáng, tiếng nói sang sảng như tiếng chuông, nhanh nhẹn, khỏe mạnh, can đảm. Sách Tây Sơn thuật lược còn miêu tả đôi mắt Quang Trung "ban đêm khi ngồi không có đèn thì ánh sáng từ mắt soi sáng cả chiếu".

Mùa xuân năm 1771, đất Tây Sơn sôi động, lá cờ nghĩa bằng lụa đỏ dài 10 m được dựng lên với khẩu hiệu lấy của nhà giàu chia cho dân nghèo và lời hịch kể tội Trương Phúc Loan được truyền đi khắp nơi. Các tầng lớp nhân dân người Kinh, người Thượng đều hăng hái tham gia. Từ cuộc khởi nghĩa Tây Sơn này, Nguyễn Huệ trở thành lãnh tụ kiệt xuất của phong trào nông dân thế kỷ 18 và cũng trở thành người anh hùng dân tộc vĩ đại:

[center:211d9b9c40]Mà nay áo vải cờ đào,
Giúp dân dựng nước xiết bao công trình.[/center:211d9b9c40]
(Ai tư vãn - LÊ NGỌC HÂN)

Nguyễn Huệ là nhà quân sự thiên tài. Trong hoạt động quân sự, ông chủ động tập trung lực lượng đánh vào những mục tiêu chiến lược trọng yếu nhất và hành động liên tục, bất ngờ, chớp nhoáng, quyết liệt làm cho đối phương không kịp đối phó.

Năm 1777, Nguyễn Huệ đem quân vào Gia Định đánh tan sào huyệt của quân Nguyễn, bắt giết được Nguyễn Phúc Dương và Nguyễn Phúc Thuần. Sau chiến thắng, ông giao quyền cai quản Gia Định cho các tướng rồi trở lại Quy Nhơn.

Năm 1785, được tin báo quân Xiêm xâm lược, Nguyễn Huệ đem đại binh vào Gia Định. Trong mấy trận đầu, quân Tây Sơn rút lui để nhử giặc vào trận địa mai phục sẵn. Quân Xiêm kéo vào Rạch Gầm và Xoài Mút (phía tây Mỹ Tho) bị phục binh Tây Sơn ở các mặt cùng đổ ập ra tiến công bất ngờ, quyết liệt. 5 vạn quân thủy bộ cùng 300 chiến thuyền bị đánh tan tác, chỉ còn vài nghìn tên sống sót chạy trốn về nước theo đường núi.

Đến trận đại phá 20 vạn quân Thanh đầu năm 1789 thì thật là kỳ diệu. Cuối năm 1788, quân Thanh do Tôn Sĩ Nghị chỉ huy đã chiếm Thăng Long. Tiền đội quân Thanh thọc sâu đến tận Hà Nam. Quanh Thăng Long dày đặc một hệ thống những đồn kiên cố ở Hạ Hồi, Ngọc Hồi, Khương Thượng... để bảo vệ.

Ngày 21 tháng 12 năm 1788, nhận được tin báo khẩn cấp của Ngô Văn Sở, ngay ngày hôm sau, tại Phú Xuân, Nguyễn Huệ làm lễ lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung, rồi lập tức thống lĩnh đại quân tiến ra bắc.

Ngày 15-1-1789, quân Tây Sơn đã tập kết ở Tam Điệp. Khi cho quân ăn Tết trước ở đây, Quang Trung tuyên bố: "Nay hãy làm lễ ăn Tết Nguyên Đán trước, đợi đến sang xuân, ngày ta vào Thăng Long sẽ mở tiệc lớn. Các ngươi hãy ghi nhớ lấy lời ta xem có đúng thế không?".

Trong trận này, với chiến lược đánh nhanh thắng nhanh, Quang Trung chọn thời gian và không gian hoàn toàn bất ngờ đối với quân Thanh đang kiêu căng, tự mãn với những thắng lợi bước đầu và mải mê chuẩn bị ăn Tết.

Đêm 30 Tết, quân chủ lực Tây Sơn vượt sông Đáy tiêu diệt đồn tiền tiêu của địch, mở đầu cuộc tiến công. Ngày 3 Tết vây đồn Hạ Hồi, uy hiếp buộc địch đầu hàng. Ngày 5 Tết, mở trận quyết chiến ở đồn Ngọc Hồi. Bằng trận Ngọc Hồi - Đầm Mực, quân Tây Sơn đã đập tan cứ điểm then chốt nhất của địch. Sau đó đồn Khương Thượng nhanh chóng bị tiêu diệt, tướng Sầm Nghi Đống tự tử, Tôn Sĩ Nghị bỏ chạy. Trưa ngày 5 Tết Kỷ Dậu, vua Quang Trung cùng tướng sĩ chiến bào nhuộm đen khói súng tiến vào Thăng Long.

Nguyễn Huệ còn là nhà chính trị sáng suốt. Từ mục tiêu trước mắt của phong trào nông dân là đánh đổ chế độ áp bức Trịnh - Nguyễn, Nguyễn Huệ đã vươn lên nhận thức được nhiệm vụ dân tộc là thống nhất đất nước và đánh đuổi ngoại xâm. Ông phê phán tội ác chia cắt đất nước: "Mỗi họ tự ý gây dựng bờ cõi riêng mình, kỷ cương, trời đất một phen đổ nát không dựng lên được..." (Chiếu lên ngôi).

Năm 1786, Nguyễn Huệ đem quân ra bắc với khẩu hiệu "Phù Lê diệt Trịnh", cô lập triệt để quân Trịnh nên lấy được Bắc Hà một cách dễ dàng. Nguyễn Huệ nói với Nguyễn Hữu Chỉnh: "Ta đem mấy vạn quân ra đây, chỉ đánh một trận mà dẹp yên được cả thiên hạ... Ví phỏng ta muốn xưng đế, xưng vương, gì mà chẳng được. Sở dĩ ta nhường nhịn không ở những ngôi ấy, là hậu đãi nhà Lê đó thôi!" (Hoàng Lê nhất thống chí). Nhưng Nguyễn Huệ cũng biết trong nhân dân và nho sĩ Bắc Hà còn nhiều người luyến tiếc nhà Lê nên ông bằng lòng lấy công chúa Ngọc Hân nhà Lê rồi lui về Thuận Hóa. Năm 1787, sau khi sai Vũ Văn Nhậm đem quân ra bắc giết Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Huệ vẫn để cho Lê Duy Cẩn làm giám quốc bù nhìn. Nguyễn Huệ chỉ chính thức lên ngôi hoàng đế thay nhà Lê khi Lê Chiêu Thống lộ rõ bộ mặt phản quốc, rước quân Thanh vào giày xéo đất nước.

Thành công của Nguyễn Huệ về chính trị còn ở việc ông được nhân tài trong nước ủng hộ. Về võ tướng có Trần Quang Diệu, Vũ Văn Dũng, Đặng Tiến Đông, Ngô Văn Sở... Ra Thăng Long, Nguyễn Huệ thu phục được Ngô Thì Nhậm, Phan Huy ích, Nguyễn Thế Lịch, Đoàn Nguyễn Tuấn, La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp... là những kẻ sĩ đất bắc có thực tài, biết thời thế. ở Phú Xuân, Nguyễn Huệ được sự cộng tác hết lòng của Trần Văn Kỳ, một bậc danh sĩ nổi tiếng ở đất Đàng Trong, người có công lớn giúp Nguyễn Huệ tổ chức bộ máy cai trị và giới thiệu cho Nguyễn Huệ những nhân tài trong nước.

Về mặt đối ngoại, Nguyễn Huệ rất khôn khéo trong cách ứng xử với bọn phong kiến phương bắc. Tuy đã:

[center:211d9b9c40]Đánh cho nó chích luân bất phản,
Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn[/center:211d9b9c40]

Nhưng sau chiến thắng, Nguyễn Huệ vẫn chủ động cầu hòa, bề ngoài xin thần thuộc để dập tắt ý đồ phục thù của nhà Thanh và buộc chúng phải chính thức công nhận Quang Trung làm "quốc vương", từ bỏ dã tâm thu nạp bọn lưu vong phản quốc, lấy cớ xâm lược nước ta một lần nữa.

Năm 1789, khi cuộc kháng chiến vừa kết thúc, Quang Trung đã ban bố Chiếu khuyến nông nhằm phục hồi dân phiêu tán, khai khẩn ruộng đất bỏ hoang. Đồng thời ra lệnh bãi bỏ nhiều thứ thuế công thương nghiệp nặng nề trước đây, mở rộng việc buôn bán làm ăn cho thương nhân và thợ thủ công. Quan hệ buôn bán với nước ngoài được mở mang.

Quang Trung cũng ra sức xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc, ban bố Chiếu lập học, khuyến khích các xã mở trường học. Tiếng nói dân tộc được coi trọng. Quang Trung muốn đưa chữ Nôm lên địa vị chữ viết chính thức của quốc gia. Lập Viện Sùng chính để dịch sách chữ Hán ra chữ Nôm. Các văn kiện của Nhà nước dần dần viết bằng chữ Nôm.

Khi dân làng Văn Chương (Hà Nội) xin dựng lại bia tiến sĩ ở Văn Miếu, Quang Trung tự tay phê vào lá đơn như sau:

[center:211d9b9c40]Nay mai dựng lại nước nhà,
Bia nghè lại dựng trên tòa muôn gian.[/center:211d9b9c40]

Nhưng tiếc thay, khi đất nước đang trên bước chuyển mình đầy triển vọng thì ngày 16-9-1792, Quang Trung đột ngột từ trần, lúc đó ông mới 39 tuổi.

Chữ ký của TieuHoaVinh

Công danh nam tử còn vướng nợ

Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu